maandag 30 mei 2016

Dansen om te overleven

De theaterproductie ‘Dansen met de vijand’ is gebaseerd het gelijknamig boek van Paul Glaser. Zijn tante Roosje – een levenslustige vrouw en succesvolle danslerares – overleefde Auschwitz. Bij thuiskomst in Nederland werd ze als ‘fout’ bestempeld.

Door Margaretha Coornstra

"Ik groeide op als katholieke jongen,” zegt Paul Glaser (1947). "Ik ben zelfs nog misdienaar geweest.” Pas na zijn 35ste deed hij twee ontdekkingen, die een nieuw licht wierpen op wat hij ‘een onbezorgde jeugd’ noemt.
Ten eerste kwam er een telefoontje van een meneer uit Naarden, met de vraag of hij familie was van Roosje Glaser. Er was namelijk een oude dame overleden en in haar bureau lagen brieven die ze had geschreven vanuit Westerbork en kamp Vught. Zo ontdekte Paul Glaser dat zijn familie Joods was en dat zijn tante Roosje in een concentratiekamp had gezeten. "Natuurlijk heb ik mijn vader daarmee geconfronteerd. Maar die reageerde afwerend: ‘Praat er alsjeblieft niet over, want vroeg of laat wordt het tegen je gebruikt.’ Dus liet ik het erbij.”
De tweede ontdekking kwam tijdens een conferentie in Krákow, toen hij met een groep het nabijgelegen kamp Auschwitz bezocht. "Ikvond dat soort bezoeken altijd een vorm van ramptoerisme, maar ik ging toch mee. We liepen langs vitrines met bergen schoenen,  bergen brillen, bergen koffers…  En plotseling zag ik op die ene koffer mijn familienaam: Glaser, Nederland.”
Vanaf dat moment verdiepte hij zich in zijn familiegeschiedenis en het Jodendom. En hij schreef zijn boek ‘Dansen met de vijand’. Roosje Glaser was namelijk danslerares. En dat bleef ze, ook onder de meest groteske omstandigheden.
 
Het was Roosjes ex-man Leo, een NSB-sympathisant, die haar als eerste verraadde. Glaser: "Een Jodin mocht geen dansschool exploiteren, dus moest ze haar werk opgeven. Toen is ze eerst illegaal op zolder doorgegaan. Later heeft een vriend haar opnieuw verraden, voor vijftien gulden.”

Via Westerbork en Vught kwam Roosje Glaser in Auschwitz terecht. Daar werd ze proefpersoon in de medische experimenten van Mengele. ,,Maar die experimenten werden zó zwaar, dat ze weigerde. Daarom werd ze voor straf te werk gesteld bij de gaskamers: zij moest aan gevangenen, die dachten dat ze gingen douchen, handdoeken uitdelen en na afloop de lijken uit elkaar halen. Dat heeft ze zes weken volgehouden, totdat ze tussen die lijken een nichtje zag liggen."

Roosje vroeg overplaatsing aan; een verbijsterend assertieve reactie. "De meeste mensen zouden zich in zo’n kamp zo klein mogelijk maken. Maar zij stapte overal op af.”
Roosje kreeg inderdaad ander werk, in een granatenfabriek. Weldra gaf ze zelfs danslessen aan Duitse SS’ers: “Daar kreeg ze dan een brood voor, dat ze deelde met medegevangenen. Maar ze kreeg ook een relatie met een Duitser. Dat is bizar. De hele situatie was bizar.”

Roosjes broer − de vader van Paul Glaser − overleefde de oorlog als onderduiker. ,,Toen hij met zijn katholieke vriendinnetje trouwde, mijn moeder dus, besloten ze dat ze hun kinderen nooit met die Joodse familiegeschiedenis zouden belasten. Ook tante Roosje praatte er nooit over. Mijn zus en ik hadden geen idéé.”
 
Hoe reageerde Paul Glaser achteraf op die zwijgzaamheid? "Eerst maakte ik mijn vader natuurlijk verwijten: 'Wat denk je wel, het is ook míjn familie!’ Maar later heb ik veel Joodse mensen ontmoet wier ouders een kampverleden hadden. Vaak had dat een soort druk op hun gezin gelegd. Het moet voor mijn vader moeilijk zijn geweest om ons voor zo’n geheim te behoeden. Toch hebben we als kind nooit iets aan hem gemerkt.”

Regisseur en scriptschrijver Erris van Ginkel bewerkte ‘Dansen met de vijand’ voor theater. "Het boek intrigeerde me, doordat het de standaard denkwijze in ‘goed’ en ‘fout’ op z’n kop zet.” Al was de vertaalslag naar theater niet eenvoudig. "Er zijn twee verhalen. Het verhaal van Paul, die Roosjes brieven leest en ontdekt dat hij van Joodse afkomst is. En het verhaal van Roosje zelf. Hoe laat je beide verhalen tot hun recht komen?”

Van Ginkel koos voor een sobere bezetting met drie acteurs. “Roosje als jonge vrouw, Roosje als oudere vrouw en een acteur die alle mannen speelt: de gefrustreerde echtgenoot, een SS'er in het kamp, maar ook Paul zelf. Doordat één persoon alle kanten op geslingerd wordt, krijgt het stuk meerdere lagen. Dat Roosje danste, is theatraal een fijne invalshoek. Dat maakt allemaal wat lichter en biedt ruimte voor humor. Dat is belangrijk. Zodra je kunt lachen, sta je ook open voor andere emoties; dan huil je ook makkelijker. Zo werkt dat echt, dat merk ik bij dit stuk heel duidelijk.”

De voorstelling bevat liedjes van Roosje zelf, gemaakt in kamp Westerbork om daarmee andere gevangenen te amuseren. “Dan hebben die stumpers ook nog wat," schreef ze. Paul Glaser: ,,Later zei ze: ‘Ik deed zulke dingen niet alleen om mensen te helpen, maar ook om zelf mens te blijven.’ Ze zag altijd de mens achter de ander, ongeacht afkomst of nationaliteit.”
Hoe anders dacht men destijds in naoorlogs Nederland. Want eenmaal teruggekeerd viel Roosje Glaser in de categorie ‘fout’, vanwege haar verhouding met een Duitser.
 
Paul Glaser: "Ach, mensen hanteren graag strakke indelingen, om hun gedachten overzichtelijk te houden. Tegenwoordig geef ik gastlessen aan schoolklassen. Dat zijn vaak bonte gezelschappen: meisjes met hoofddoeken, maar ook oer-Hollandse types. Daar vertel ik dan hoe ik vroeger niets van het Jodendom afwist, maar de kennismaking met die cultuur als verrijkend heb ervaren. Dat ik nieuwe mensen leerde kennen en dingen beter ging begrijpen. Want dát wil ik die kinderen vooral op het hart drukken: verdiep je alsjeblieft in de achtergrond van de ander. Dat verrijkt je leven."


(de Stentor, 14-04-2016)


Dansen met de vijand - Muziektheater 
Met Valéry van Gorp, Truus te Selle, Mike Weerts (regie Erris van Ginkel, muziek Maurits Fondse)
t/m 22 mei in diverse theaters 
Speellijst: www.dansenmetdevijand.nl

Dansen met de vijand - Expositie 
15 april t/m 8 januari 
Nationaal Monument Kamp Vught
Lunettenlaan 600
5263 NT Vught
073 656 67 64
www.nmkampvught.nl

Geen opmerkingen:

Een reactie posten