maandag 23 november 2015

De zoektocht naar je eigen stem

‘Het Stembandatelier’ luidt de speelse benaming waaronder sopraan Johannette Zomer en Tineke Haveman van impresariaat 10VOCAAL samen masterclasses organiseren. Hierin wordt op een laagdrempelige en toch intensieve manier gewerkt aan de verbinding van stem, lichaam en geest. Op 10 en 11 oktober staat een masterclass gepland voor gevorderde amateurzangers, met als thema ‘Adem, het anker van de stem’.

Door Margaretha Coornstra


Nee, Tineke Haveman komt zelf niet uit de zangwereld, zegt ze aanvankelijk bescheiden. Ze is van huis uit werkzaam in de zorg. Zo was ze twintig jaar doktersassistente en verhuurt ze zichzelf nog steeds aan bijvoorbeeld asielzoekerscentra, waar ze fungeert als medisch aanspreekpunt. 
Maar vijf jaar geleden startte ze ook haar bureau 10Vocaal, als intermediair tussen solisten en ensembles. Die ‘10’ verwijst woordspelig naar de naam Tineke, maar meer nog naar de kwaliteit die ze nastreeft. En ja, ‘VOCAAL’ betekent dat ze zich vooral op vocalisten richt. “Dus ik ben zzp’er in de zang en zzp’er in de zorg. Wel graag in die volgorde,” voegt ze er lachend aan toe.
Maar hoe komt een zorgprofessional zonder zangervaring er dan toe om een zangimpresariaat op te zetten? Pas bij die vraag komt de aap uit de mouw: “Nou, ik heb wel twintig jaar gezongen in het Sallands Bachkoor, waarvan ik twaalf jaar voorzitter ben geweest. Pas dit jaar heb ik die functie neergelegd. En ja, dat is wel even afkicken.”

Inmiddels is 10VOCAAL meer dan een impresariaat alleen. “Want het koppelen van solisten aan ensembles, daaraan heb je geen veertig uur je handen vol. Dus ik zocht een manier om mijn pakket uit te breiden.” 
Haveman besloot tot ‘solistenpresentaties’ waarbij jonge zangers zich door middel van optredens aan koren en orkest voorstellen; een traditie die indertijd werd gestart door zangdiva Erna Spoorenberg (1925-2004).  “En twee jaar geleden dacht ik: weet je wat, ik ga ook masterclasses organiseren! Nu had ik positieve berichten gehoord over Johannette Zomer. En toen iemand me waarschuwde: ‘Nou, dát gaat je waarschijnlijk niet lukken…!’ dacht ik meteen: Dát zullen we dan nog weleens zien!” 
Hun eerste masterclass in 2013 bleek zo’n succes, dat Johannette Zomer en Tineke Haveman hun samenwerking hebben bestendigd onder de naam Het Stembandatelier. De doelgroep bestaat uit zowel professionele als gevorderde amateurzangers. Haveman: “Ik doe de organisatie en zorg dat alles goed loopt. En Johannette gaat met de zangers aan de slag.” 

Bij elke masterclass wordt een gastdocent uitgenodigd, zoals een dramacoach of een carrièrecoach. Op 10 en 11 oktober is adempedagoog Paul Triepels te gast, inmiddels een begrip binnen de professionele zangwereld. Dat hij werkt volgens de ‘methode Middendorf’ vereist misschien een korte toelichting: professor Ilse Middendorf (1910-2009), afkomstig uit Berlijn, ontwikkelde het concept van de ‘ervaarbare adem’. Volgens haar wordt het natuurlijke ademritme verstoord zodra we ‘vanuit ons hoofd’ de adem actief willen bijsturen. Middendorf streefde naar een bewust ervaren van de adem, maar dan zonder controle en zonder te willen ingrijpen. (Terzijde: het passief observeren van je ademritme is ook een aardig tijdverdrijf wanneer je in bed ligt en moeite hebt inslapen.)


CD Johannette Zomer & Fred Jacobs (Channel Classics)
Sopraan Johannette Zomer behoeft bij KCZB’ers uiteraard geen nadere introductie. Hooguit zou je nog eens via Youtube kunnen luisteren hoe ze Caccini’s lied ‘Amarilli mia bella’ zingt. Daarin hoor je precies die lichtheid en souplesse als resultaat van hetgeen waar ze als zangdocente voor staat: een natuurlijke benadering. En à propos: elders op Youtube vind je een korte documentaire over de masterclasses van Het Stembandatelier, door camerajournalist Wybo Vons.
 Ooit begon Johannette Zomer als mezzosopraan. Toen ze als tijdelijk haar stem kwijtraakte, bleek dat aanleiding voor een zoektocht naar haar echte geluid. Mede door die ervaring is ze liever niet al te stellig waar het indeling in stemvakken betreft. 
“Ik ben er voorstander van: gewoon zingen en afwachten welke kant de stem uitgaat. Nu is mijn eigen manier van zingen altijd wat natuurlijker geweest. Ook op het conservatorium koerste ik doorgaans meer op intuïtie dan op cognitieve kennis. En misschien heb ik in het begin mijn docenten weleens te veel na willen doen. Daardoor ging ik donkerder klinken, meer als een mezzosopraan. Tot ik mijn stem verloor en bij een KNO-arts terechtkwam. Dat is was heel bijzonder: ik zat in de wachtkamer en toen ik aan beurt was − ik had nog geen woord gesproken! – zei die arts meteen: “Zo, mevrouw de sopraan, wat is het probleem?” Ik was verbluft. Maar hij zag gewoon aan mijn fysionomie dat ik een sopraan was. Vanaf dat moment ben ik voorzichtig begonnen om tijdens het studeren een heleboel aangeleerde gewoontes los te laten, en jawel…! Ik bleek een sopraan. Gelukkig kreeg ik alle ruimte van mijn docent, Charles van Tassel. Ik heb hem ook meer als een coach gezien dan als een leraar.”

Dat vraagt wel om een grootmoedige houding van de docent.
“Nou, inderdaad…! Want ik ken ook docenten die juist vooral hun eigen stempel op leerlingen willen drukken. Sommige leerlingen gaan daar zelfs kapot aan. Maar Charles moedigde mij aan om verschillende methoden te proberen. Hij vond het juist leuk om samen met mij allerlei dingen uit te zoeken. Daarvoor ben ik hem nog steeds heel dankbaar, al is hij helaas niet meer onder ons.”

Jullie masterclass heet ‘Adem, het anker van de stem’. Is het niet logischer om de adem ‘het voertuig van de stem’ te noemen en het middenrif als anker te zien? 
Ze kijkt bedenkelijk: “Weet je, als je bij het ademen bewust met je middenrif werkt, ga je meteen ‘in je hoofd zitten’, controle uitoefenen. En dan zet je lichamelijk meteen al van alles op slot. Maar bij het praten adem je immers ook vanzelf op tijd in? Daar denk je niet bij na, dat doet het lichaam al voor je. En in mijn visie bouwt het zingen voort op het spreken; bij masterclasses laat ik de cursisten dat ook als een van de eerste dingen ‘voelen’. Aangezien er bij masterclasses zangers van allerlei nationaliteiten komen, laat ik hen bij voorkeur eerst in hun moedertaal ervaren. Zo hadden we de vorige keer een Koreaanse zangeres. Dan werpt een Duitstalig lied al gauw blokkades op, omdat het ritme van de taal heel anders is. Dus vroeg ik haar om een Koreaans kinderliedje te zingen, of in elk geval iets waarmee ze was opgegroeid.”
 

Een vroegere zangdocente van mij zei ooit: “Een inademing ontstaat doordat je je buikwand uitzet, niet andersom.” Dat schijnt ook een oefening uit een boeddhistische traditie te zijn... 
“Theoretisch heeft ze gelijk. Maar het is wel een manier van inademen waarbij je heel erg je hoofd moet gebruiken. Kijk, jij zit hier nu gewoon met mij te praten. Daarbij denk je toch niet eerst aan het uitzetten van je buikwand? Nu weet ik ook dat veel mensen op conservatoria gewend zijn om heel ‘mentaal’ te zingen. Maar juist dat mentale zou ik liever terugbrengen naar het intuïtieve. Op het moment dat we als kind leerden praten, ademden we intuïtief al bijtijds in. Alleen zijn we dat vermogen later bij het zingen kwijtgeraakt.”
 

De laatste tijd lezen we steeds meer over ‘stembevrijding’, een begrip dat Jan Kortie in Nederland introduceerde. Ik heb er geen ervaring mee, maar kan me bij de term wel iets voorstellen...
“Ja, iemand als Paul Triepels is eigenlijk ook een soort stembevrijder, al weet ik niet of hij zichzelf zo zou noemen. Een paar jaar geleden heb ik zelf een aantal sessies bij Paul gedaan. Dat ging niet zozeer over ademtechniek, het had een meer spirituele invalshoek: ik wilde graag een bepaalde ‘openheid’ bereiken. Want wij zangers hebben allemaal dingen aangeleerd waarover we ons heel druk maken, maar die ook heel snel blokkades kunnen opwerpen. Nu wil ik zeker niet zeggen dat al het aangeleerde fout zou zijn. Maar zingen kan vaak veel simpeler. Ik denk eigenlijk dat we meer ‘stembevrijders’ op conservatoria zouden moeten hebben.”

Wat is het meest gangbare probleem bij amateurzangers?
“Tja, hoe zal ik dat formuleren… Wat je veel ziet is dat mensen op zoek gaan naar een kleur, en een zich een bepaald stemgebruik aanwennen om te klinken zoals zij denken dat een zanger zou moeten klinken. Maar daarmee gaan ze voorbij aan de klank van hun eigen stem. En dan valt het niet mee om datgene waaraan ze jarenlang zijn gewend zomaar los te laten. Vergelijk het maar met het pellen van een ui: je begint bij de buitenkant en zo laat je laagje voor laagje geleidelijk los, om tenslotte bij de kern van jouw eigen stem te komen. Maar dat moet je wel durven.”

Tineke Haveman: “Dat kan dus alleen wanneer je een veilige, intieme sfeer schept waarbinnen mensen zichzelf kunnen zijn. En wat ik nou zo goed vind van Johannette, is dat zij iedereen op een subtiele en respectvolle manier weet aan te spreken. Dat is ook een van de speerpunten van Het Stembandatelier: dat mensen zich volledig op hun gemak kunnen voelen.” 

10 en 11 oktober 2015:‘Adem, het anker van de stem’, masterclass voor amateurzangers
16 en 17 april 2016: masterclass voor amateurzangers met dramacoach Philip Curtis 
Info: www.stembandatelier.nl, tel. 0321-701332/06-41497089


(Vocaal, september 2015)

Geen opmerkingen:

Een reactie posten